Jonathan Edwards Pagina

Jonathan Edwards preekte opwekking: verwacht veel van God

Het beeld van kerkelijk Nederland is niet altijd even opwekkend. Reformatorische kerken worstelen met dode orthodoxie. Voor evangelische christenen is juist het belevingsgeloof een valkuil. Is er nog ruimte voor echte verdieping? Als Jonathan Edwards in het Nederland van vandaag zou leven, zou hij vurig bidden om – en preken over – opwekking. De Amerikaanse puritein leert ons om veel van God te verwachten. Een gesprek met kerkhistorisch publicist Leen van Valen.

Door Aad Kamsteeg

Kun je drie zaken noemen waarin Jonathan Edwards vandaag nog van betekenis is voor ons kerkelijk leven?

,,Dan staat Edwards’ beeld van God – Zijn voortreffelijke eigenschappen, Zijn heerlijkheid – voorop. Het beeld dat hij van God schetst wekt positieve gevoelens op: ‘Als God zo is, wil ik méér van Hem weten.’ Als je tegenwoordig in kerkelijk Nederland rondkijkt zie je nog vaak een dogmatisch Godsbegrip. Daarin wordt ook meer nadruk gelegd op God in Zijn rechtvaardigheid en toorn dan in Zijn liefde en barmhartigheid. In evangelische kring is dat anders, maar daar is het Godsbegrip soms weer oppervlakkig. Bij Edwards vinden we harmonie. Daarom kunnen reformatorische en evangelische christenen van hem leren.

In de tweede plaats legt Edwards nadruk op een intens te ervaren relatie met God, die de Heilige Geest de gelovige via het Woord wil geven. Trouwens ook door de schepping. Edwards werd eens zo overweldigd door een intens besef van de heerlijkheid van God, dat hij zich moest afzonderen en alleen maar kon uitroepen: ,,Oneindig, Oneindig.’’ Hij ging ons voor in het genieten van de genade die God in Christus geeft.

En dan is er ten slotte natuurlijk Edwards’ betekenis als opwekkingsprediker. De tijd waarin hij leefde werd gekenmerkt door het rationalisme van de Verlichting en verval in het protestantisme. In dat klimaat verkondigde Edwards Gods rijke beloften. Er vielen bij wijze van spreken muren van Jericho om. Duizenden mensen kwamen tot bekering, ook buiten Amerika, in Engeland, Schotland en Duitsland.’’

Laten we ons concentreren op dat derde punt: bidden en preken om een opwekking. Zie je overeenkomsten tussen het klimaat waarin de mensen destijds leefden en dat van Nederland anno 2004?

,,In de tijd van Edwards kwam je een vaak sterk rationeel Godsbegrip tegen, een soms agressief deïsme ook: ontkenning van het Godsbestuur. Denk aan Descartes en Spinoza. Klassieke geloofswaarden stonden op de tocht. Tot op zekere hoogte zie je dat vandaag de dag ook. Natuurlijk waren er velen die leefden vanuit de Reformatie. Maar er moest wel een vertaalslag worden gemaakt naar de heersende cultuur. Nederlandse theologen slaagden daar nauwelijks in. Zij verdedigden christelijke geloofswaarheden vanuit filosofisch gezichtspunt. Daardoor kregen hun betogen iets scholastisch. Ze verzandden niet zelden in een dorre rationalistische aanpak.

Edwards daarentegen vond het filosofisch kader wel belangrijk, maar was toch vooral spiritueel. Daarin stond hij in de traditie van het puritanisme, dat prikkelender was dan de – eveneens bevindelijke – Nadere Reformatie. Breder ook. De puriteinen gingen uit van het beloftekarakter van God: ‘De Here spreekt nu.’ Op die manier lukte het Edwards wél de boodschap van het Evangelie naar zijn tijd te vertalen.’’

Als je een geestelijke analyse van onze tijd maakt, waar kom je dan uit? Ik heb de indruk dat er vooral sprake is van secularisatie en dat er – anders dan onder Edwards – zelfs geen begin is van opwekking. Hoe valt een oproep om vurig tot God te bidden dan?

,,Vandaag de dag is er inderdaad sprake van een geestelijke noodsituatie. Laat ik een paar ontwikkelingen noemen die me zeer bezorgd maken. Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat de islam in het Westen de grootste bedreiging vormt en dat, als God het niet verhoedt, de islam ons straks zal domineren. Verder is er sprake van een breed zedelijk verval. We hebben te maken met een enorm jeugdprobleem, ook ten aanzien van seksualiteit. De haren rijzen je soms te berge.

En de kerken? Er bestaat veel dode orthodoxie en oppervlakkigheid. We hebben mooie gebouwen waarin we heus wel onze bijeenkomsten houden. Maar alles verloopt zo gladjes. Hoe staat het met ons fundament? In Dordrecht – waar ik woon – bestaat een paalprobleem. De palen rotten weg omdat hun boveneinden boven het water uitsteken. Pas als ze weer helemaal kopje onder gaan, houdt het rotten op. Zo moeten christenen en kerken door de Geest overstroomd worden. Alleen zo is er een basis om het Evangelie door te geven aan de wereld.

Er is momenteel dus alle reden de kerken op te roepen tot vurig gebed: ‘Verootmoedig je en bekeer je!’ Als er een opwekking plaatsvindt, begint die namelijk niet in donker Amsterdam, maar in de kerken. Dat is altijd zo geweest, ook in de tijd van Jonathan Edwards.’’

Sprankelende bronnen

Zie je naast de negatieve ontwikkelingen die je zojuist schetste ook positieve dingen gebeuren?

,,Ja, vooral onder jongeren is er een sterker Godsbesef gekomen. Daarop zijn ze aan te spreken. Je kunt duidelijk maken dat het Evangelie zo puur en eerlijk is, dat het – veel meer dan materialisme en occulte zaken – onze geestelijke leegte kan vullen.

Christenen hoeven zich wat dat betreft niet te schamen voor de klassieke gereformeerde bronnen. Integendeel, die zijn sprankelend. Als je nu eens niet rationeel uit de catechismus zou preken, maar in de geest van Edwards en Owen … ‘Wat is je enige troost in leven en sterven?’ ‘Wie is de Here Jezus?’ Prachtig! Leer hier van Edwards en probeer de vertaalslag naar het heden te maken. Er moeten predikers komen die je de smaak geven naar méér.’’

Zie je vandaag de dag predikers in Nederland die in de lijn van Edwards werken?

,,Eerlijk gezegd, ik zou niet weten waar. In de Verenigde Staten heb je John Piper, J.I. Packer, Tim Keller. Deze zijn wel niet van het kaliber van Edwards, maar zij tonen wel bezieling. Er zijn preken en boeken van Edwards uitgegeven, maar verder … W. van Vlastuin is gepromoveerd op De Geest van Opwekking, een heel mooi boek over de leer van de Heilige Geest in de opwekkingstheologie van Jonathan Edwards in vergelijking met Calvijn. Maar we hebben vooral behoefte aan een vergelijking van Edwards met onze huidige tijd. Wat gebeurt er met een proefschrift? Het komt in de boekenkasten van een aantal theologen terecht. Wanneer staat er eens iemand op die Edwards actualiseert en daarover publiceert? Daar ligt een terrein braak.’’

Als er zo’n prediker opstaat zal hij geconfronteerd worden met een algeheel gebrek aan zondebesef, terwijl bij mijn weten nooit een opwekking plaatsvond zonder zondebesef.

"Inderdaad, bij elke opwekking is sprake van diepe verootmoediging voor de Here. Maar kijk eens goed om je heen en let – zoals Elia – ook op het kleine wolkje aan de einder. Binnen de gereformeerde gezindte bestaat onder vooral jongeren wel degelijk zondebesef. Er leeft daar een oprechte vraag: ‘Wat wil de Here met mijn leven?’ ‘Wat kan ik betekenen voor mijn naaste?’ Dat soort jongeren gaat naar refocafés om leeftijdgenoten aan te spreken met het Evangelie: ‘Jullie missen het doel waarvoor God je bestemd heeft.’ Dat is de kern van elke zonde: het missen van je doel."

Vervuld met de Heilige Geest

Welke kenmerken zijn vooral typerend voor een opwekking?

,,Verootmoediging, belijdenis van zonde, intensief gebed, appellerende prediking, directe op Christus geconcentreerde verkondiging, vervulling met de Heilige Geest …’’

Hoe zou je dat laatste willen omschrijven?

,,Als een diepere beleving van wat de Heilige Geest vanuit Gods beloften aan de gelovige wil geven. Daarbij kan het gaan om een ‘tweede zegen’, maar zo’n verdiepte beleving kan ook gepaard gaan met de eerste wedergeboorte en het komen tot Christus.

Bij Edwards vind je geen second blessing. Uit zijn Religious Affections blijkt dat hij geloofszekerheid tot het wezen van het geloof rekent. Daarin is hij één met Calvijn. Maar die zekerheid hoort bij Edwards bij de eerste geloofsdaad. Tegelijk gelooft hij wel in een opwassende genade, in groei in heiliging en vervuld worden met de Heilige Geest.

Maar ook als je – als plotselinge gebeurtenis of proces – wel in een tweede zegen gelooft, moet je deze zegen nooit verzelfstandigen door haar los te maken van het eenvoudige geloof. Dat laatste gebeurt nog wel eens in pinksterkringen. Op hun beurt lopen reformatorische christenen het gevaar dat ze er te weinig oog hebben dat de Heilige Geest hun in de heiliging veel wil geven. Bedenk dat tachtig procent van de brieven van de apostelen juist over heiliging gaat.’’

De theoloog H.F. Kohlbrugge benadrukte dat het met de heiliging nooit veel zal worden …

,,Dat is eenzijdig en daarmee zou Edwards het niet eens zijn geweest. Met alle respect voor Kohlbrugge, wiens verkondiging over de toegerekende gerechtigheid van Christus erg bevrijdend kan zijn, maar bij Edwards en ook Owen is er sprake van meer evenwicht.’’

Onder de zeespiegel

Lovelace schrijft (in: Dynamics of Spiritual Life) dat opwekking niets anders is dan terugkeer naar de normale staat van de christen. God brengt je terug op het niveau waar je hoort. Dat zou betekenen dat de christelijke kerk vrijwel steeds onder de maat leeft.

,,Inderdaad, wij zijn afgeweken van Handelingen 2, 3, 4 en 5. We bevinden ons onder de zeespiegel. Stromen van levend water kunnen uit ons binnenste vloeien, zegt de Here Jezus van hen die in Hem geloven. Ook in de zeven brieven in de Openbaring wordt ons dat aangereikt: ‘Bekeer je’, en niet: ‘Nou ja, het is niet anders.’ Een opwekking brengt je terug op de plek waar je hoort, waarna het meestal niet lang duurt of er komt weer terugval. Daarom hebben we steeds opnieuw een opwekking nodig.’’

Kan het ook zijn dat er een oordeel over ons land ligt, zodat God geen opwekking geeft?

,,Ja, maar daar kun je niet vanuit gaan. De verborgen dingen zijn voor de Here. Hij geeft in de Bijbel geen expliciete profetie voor Nederland. Wel hebben we het profetisch Woord dat zeer vast is. We hebben de Handelingen en de apostolische brieven. Daaraan hebben we ons te spiegelen. Wel mogen we ons afvragen, wat de oorzaak is dat God Zich nog terughoudt. Komt dit niet mede door de gewenning van gelovigen aan al de gruwelen die over ons land worden uitgegoten?’’